ویکردهای هویت انگار که از حیث منطقِ برخورد مرزی متصلب میان «خود» و «دیگری» کشیده باشند، سامان نیافته باشند.
سطور بعد، این مدعا را به کرسی اثبات خواهد نشاند که «مسئله هویت» مسئله‌ای کانونی در روایتی است که فوکویاما از اندیشه سرمایه‌اجتماعی به دست داده است.
در نظر فوکویاما طرح اندیشه سرمایه اجتماعی به‌منظور هویت بخشی و در شرایطی صورت انجام می‌پذیرد که ابزارهای دیرین شکل دهی به هویت، همچون سنت، مذهب، نژاد یا فرهنگ، ناکارکرد شده‌اند.
دورکیم سرمایه اجتماعی را در دو عنوان کلی مضمون کلاسیک و مفهوم سرمایه اجتماعی از دیدگاه تلفیق گراهای معاصر مطرح کرد- در مضمون سرمایه اجتماعی در نظر اندیشمندان کلاسیک که در سطح کلان مورد توجه دورکیم بود.
وی ضمن اشاره به دو نوع جامعه براساس نظم اجتماعی یعنی جامعه مکانیکی در دوره ماقبل صنعتی که در آن مشابهت‌های زیاد و وجود وجدان جمعی فراوان قرار دارد و در جامعه ارگانیکی که با تقسیم کار و ایجاد تخصص‌ها همراه است و وجدان جمعی در آن کاهش می‌یابد.
در جامعه مکانیکی اولویت با هویت جمعی ناشی از وجدان جمعی است و در جامعه ارگانیکی برای تحلیل وجدان فردی شکل گرفته در وجدان جمعی حاضر باید براساس همبستگی‌های بین گروهی و تعهدات حرفه‌ای و مدنی عمل کرد. هویت جمعی در جامعه غیرصنعتی حاصل‌گرایانه و درون گروهی است و در جامعه صنعتی به صورت برون گروهی است (عبداللهی- ۱۳۸۰: ۶۵)
علاوه بر دورکیم، آرای وبر، مارکس و حتی دیدگاه کنش متقابل هم در این مسیر قرار می‌گیرد که از جمله آنها تئوری هومنز در باب تحلیل رفتارهای مبادله‌ای انسان با عوامل زیستی و روانی مثل احساس بهره‌مندی و لذت طرفین مبادله در تداوم روابط مبادله‌ای است. اما در بعد مفهوم سرمایه‌ اجتماعی در آرای معاصران تلفیق‌گرا به چند مورد اشاره می‌شود:
از پارسونز در این راستا هست که اجتماع حوزه تعاملات اجتماعی در جهت رشد و شکوفایی احساسات، عواطف، تولید تعهد، وفاداری و مسئولیت پذیری لازم برای به هم وصل کردن افراد و گروههاست. هابرماس هم سرمایه اجتماعی به معنی وفاق تفهمی و کنش ارتباطی و هنجارهای عام فراگروهی را محصول جهان حیاتی و حوزه عمومی بعنوان فضایی که در آن کنش‌گران می‌توانند به دور از دخالت سیستم که معمولا با زبان ثروت و قدرت برخورد می‌کند به گفتگوی آزاد و خردمندانه پرداخته و درباره اهداف و راه‌های رسیدن به آنها به توافق برسند و با عقلانی کردن جهان زندگی سیستم را نیز عقلانی کنند و به طرف جامعه‌ای انسانی‌تر و برخوردار از خردورزی، انسجام، آزادی و عدالت بیشتر حرکت نمایند (عبداللهی و موسوی،۱۳۸۶، ۲۰۰)
۲-۱۲-تاریخچه ی مطالعات سرمایه ی اجتماعی:
اصطلاح سرمایه اجتماعی قبل از سال ۱۹۱۶، در مقاله ای توسط هانی فان از دانشگاه ویرجینیای غربی مطرح شد.اما اولین بار در سال ۱۹۶۱، کتابی در امریکا بوسیله شخصی به نام ژان ژاکوب نوشته شد که این اصطلاح سرمایه ی اجتماعی را بکار برد و منظورش این بود که در حاشیه‌نشین‌‌های شهر، ویژگی‌ها و خصلت‌هایی وجود دارند که آنها می‌توانند به خوبی با همدیگر ارتباط برقرار کنند و گروههایی را تشکیل دهند که خودشان مسائل و مشکلاتشان را حل کنند.
در اصل، در آنجا منظور از سرمایه ی اجتماعی، نوعی همکاری و هم فکری خودجوش و از درون گروههای محروم حاشیه نشین بود.(توسلی؛ ۱۳۸۴،۲).
گلن لوری اقتصاددان نیز همچون ایوان لایت جامعه شناس، اصطلاح سرمایه اجتماعی را در دهه ۱۹۷۰ برای توصیف مشکل توسعه اقتصادی درون شهری به کار برد. (فوکویاما، ۱۳۷۹، ۱۰)
سرمایه ی اجتماعی از جمله مفاهیم چند وجهی در علوم اجتماعی است که در اوایل قرن بیستم به صورت علمی و آکادمیک مطرح و از سال ۱۹۸۰ وارد متون علوم سیاسی و جامعه شناسی شد و ابتدا توسط جاکوبز، بوردیو، پاسرون و لوری مطرح می‌شود، اما توسط کسانی چون کلمن، بارت، پانتام و پرتز بسط و گسترش داده می‌شود. (ازکیا و غفاری؛ ۱۳۸۳: ۲۷۸) و (وال، ۱۹۹۸، ۲۵۹).
کاربرد مفهوم سرمایه ی اجتماعی بصورت آنچه که امروزه مدنظر است به تدریج در دهه ۱۹۹۰ رایج شده است اما این به معنای این نیست که در آثار جامعه شناسان کلاسیک اثری از این مفهوم نباشد، در آثار اندیشمندان و جامعه شناسانی چون مارکس و وبر و دورکیم می‌توان به جستجوی این مفهوم پرداخت و در اندیشمندانی چون مارکس، زمیل دورکیم، وبر و پارسونز به مفاهیمی همچون اضطرار؛ نفع جمعی، ارزشها و اعتماد اجتماعی توجه شده که هر یک ابعادی از مفهوم سرمایه ی اجتماعی را در بر می‌گیرد.(توسلی؛ ۱۳۸۴، ۳).
۲-۱۴-عناصر و مولفه های سرمایه ی اجتماعی:
با توجه به تعاریف متعدد و تحقیقات صورت گرفته در ایران و جهان با موضوع سرمایه اجتماعی یکی از جامع‌ترین تعاریف که توسط عبداللهی و موسوی جمع‌بندی و بیان شده است را در این تحقیق مبنای عمل قرار خواهد گرفت که در آن سرمایه اجتماعی تعریف شده است به: آن نوع شبکه‌ای از روابط و پیوندهای مبتنی بر اعتقاد اجتماعی بین فردی و بین گروهی و تعاملات افراد با نهادها، سازمانها و گروههای اجتماعی است که قرین همبستگی و انسجام اجتماعی و برخورداری افراد و گروه‌ها از حمایت و انرژی لازم برای تسهیل کنش‌ها در جهت تحقق اهداف فردی و جمعی است. (موسوی و عبداللهی- ۱۳۸۶: ۲۱۲)
پس سرمایه اجتماعی را در ۳ بعد در نظر گرفته می‌شود:

1. مشارکت اجتماعی یا روابط الجهنی، شبکه روابط با گروه‌ها و نهادها

1. اعتقاد اجتماع
   ی به نهادها، گروه‌ها و قواعد عمل جمعی و اعتقاد بین فردی

1. همبستگی و انسجام اجتماعی

۳-۶-۱- متغیر وابسته
هویت ملی
تعریف نظری:
هویت ملی یا جامعه ای بالاترین سطح هویت جمعی در هر کشوری است و هویت یابی در این سطح(ملت) موجد هویتی جمعی و در نتیجه نوعی احساس خود جمعی است که هویت ملی خوانده میشود(woodward.2000.10).
در این تحقیق برگرفته از تحقیق شیخاوندی در بررسی مؤلفه‌های هویت ملی به عوامل همگرا یعنی عواملی که افراد و اعضای یک جامعه را به همدیگر پیوند می‌دهد، تأکید می‌کند. او عوامل همگرای فرهنگی سیاسی را تحت عناوین ذیل تقسیم‌بندی می‌کند:
ـ هم‌‌کشوری به مثابه عامل همگرایی وحدت سرزمین.
ـ هم‌زمانی (ساعت یکسان و مبداء تاریخی یکسان) به مثابه عامل همگرا.
ـ هم‌دولتی و هم‌قانونی مظهر تجلی برابری انتزاعی آماده ملت.
ـ هم‌زبانی و هم‌خطی، ملاط پیوند دهنده اقوام ایرانی.
ـ هم‌کیشی و هم‌آئینی.
ـ پول واحد عامل وحدت‌گرایی اقتصادی ـ فرهنگی.
ـ وحدت مقیاس‌های اندازه‌گیری.
ـ شناسنامه واحد شهروندان
ـ پرچم و سرود ملی تجلی نمادین یگانگی ملی(شیخاوندی، ۱۳۸۰: ۶۵-۶۲).
تعریف عملیاتی:
هویت ملی در این تحقیق شامل ۷ طبقه است:
۱)بعد اجتماعی: این بعد منوط به برقراری روابط دوستانه و عاطفی است زیرا پایه هرگونه نظم اجتماعی حتی در جوامع مدرن عاطفی است و این امر ریشه در وابستگی عاطفی به جمع و روابط عاطفی در جوامع دارد.(چلپی- ۱۳۷۶: ۱۵۷)که با پنج سوال مورد سنجش قرار گرفته است
۱- هر فرد ایرانی با هر قومیتی را به عنوان هم وطن قبول دارم
۲-جامعه ملی ایرانی مهمترین جامعه در کشور است
۳- از اینکه عضوی از جامعه ملی ایران هستم احساس خوبی دارم
۴- در انجام کارم نسبت به کشورم احساس مسولیت می کنم
۵- از اینکه در کشور ایران زندگی می کنم احساس آرامش می کنم.
۲)بعد تاریخی: آگاهی مشترک افراد جامعه از گذشته تاریخی و احساس دلبستگی به ان و احساس هویت تاریخی و هم تاریخی پنداری (معمار- ۱۳۷۸ :۱۷ ) که با پنج سوال مورد سنجش قرار گرفته است :
۱- در تاریخ ما افرادی هستند که می توان به آنها افتخار کرد
۲- کوروش مایه افتخار من است
۳- سلسله قاجار از نالایق ترین حکومتها در تاریخ ایران است
۴- امیر کبیر فردی تاثیر گذار در تاریخ ایران است.
۵- به آثار تاریخی همچون طاق بستان و کتیبه بیستون علاقه مندم
۳) بعد جغرافیایی: دلبستگی و تعلق خاطر به سرزمین مادری که با مرزهای معین مشخص شده و دارای شاخصهای مثل آمادگی برای دفاع از سرزمین در زمان بروز خطر یا ارجحیت زندگی در کشور خود نسبت به سایر نقاط جهان است.(همان-۳۴۸) که با پنج سوال مورد سنجش قرار گرفته است:
۱- سرزمین ایران سرزمینی عادی مثل دیگر نقاط دنیا نیست بلکه خاکش طلاست
۲- ایران کشوری است که در آن به سعادت معنوی و مادی می رسم.
۳- خود را مدیون این آب و خاک می دانم.
۴- اگر ایران مورد تهاجم نظامی قرار گیرد از آن دفاع خواهم کرد.
۵- اگر حتی شرایط زندگی بهتری در خارج از ایران داشته باشم در ایران می مانم
۴)بعد سیاسی : تعلق به یک واحد سیاسی به عنوان عنصر ملی مستلزم تعلق به دولت – نظام سیاسی و ارزشهای مشروعیت بخش حکومت در هویت ملی است(شیخاوندی-۱۳۷۸ :۴۱) که با هشت سوال مورد سنجش قرار گرفته است:
۱- نظام جمهوری اسلامی کشور را به توسعه اقتصادی و سیاسی و اجتماعی می رساند.
۲- هدفمند کردن یارانه ها باعث کم شدن مشکلات کشور می شود.
۳- نظام جمهوری اسلامی سیاستهای مقتدرانه و مستقلی دارد.

1. دوست دارم همسرم از قومیت دیگری باشد.

مشارکت اجتماعی:
که اشاره به همکاری فکری و مالی و عضویت در نهادهای مدنی دارد در واقع
فرایند سازمان یافته ای است که از سوی افراد جامعه به صورت اگاهانه – داوطلبانه و جمعی با در نظر داشتن هدفهای معین به منظور سهیم شدن در منابع قدرت صورت میگیرد شهود چنین مشارکتی وجود نهادهای مشارکتی چون انجمنها – گروهها و سازمانهای محلی و غیر دولتی است(ازکیاو غفوری- ۱۳۸۳ :۲۹۳)
که در این تحقیق با هشت سوال سنجیده می شود:
۱- دوست دارم در انجمن کردهای جوان عضو شوم.
۲- حاضرم به انجمن کردهای جوان کمک مالی و فکری کنم.
۳- فقط در انتخابات شورای شهر و روستا باید شرکت کرد.
۴- ملاک اصلی من برای انتخاب رئیس جمهور قومیت وی است.
۵- در همه انتخابات فارغ از نوع و محدوده آن باید شرکت کرد .
۶- مایلم در حزبی با هدف آبادانی ایران فعالیت کنم.
۷- تخصص و توانمندی ملاک اصلی برای انتخاب رئیس جمهور است.
۸- در مشکلات محله با همسایگان همکاری می کنم.
۹- معتقدم در انجمن زنان باید فعالیت کرد.
۱۰- با احزاب سیاسی درسطح کشور همکاری می کنم.
۱۱- با هیئت های مذهبی ارتباط دارم.
۱۲- درانجمن دانش آموزی یا دانشجویی فعال هستم.
۱۳- با اعضای فامیل بطور مداوم رفت وآمد دارم.
۱۴- فقط با انجمن ادبی کردی باید همکاری کرد.
۱۵- ارتباط با انجمن خیریه کودکان و سالمندان اهل سنت مد نظر من است.
۱۶- به انجمن خیریه نگهدارنده کودکان و سالمندان شیعه کمک می کنم.
۱۷- در همه حال تیم اولم تیم های استان است.
۱۸- تیم اولم در فوتبال داخلی استقلال یا پرسپلیس است.
منزلت شغلی
منزلت شغلی اشاره دارد به میزان اهمییت و احترامی که یک شغل در جامعه دارد. منزلت شغلی به عنوان امری ذهنی از طریق ارزیابی مشاغل از سوی نمونه ای از افراد درجامعه انجام می شود. با استفاده از تحقیقی که در این زمینه انجام شده است (چاووشیان ۱۳۷۶) طبقه بندی منزلت شغلی بر اساس نتایج بدست آمده از پیمایش نظر سنجی درباره منزلت ۲۱۴ عنوان شغلی صورت گرفته است. در نظر سنجی مذکور میانگین قضاوت های نمونه تصادفی ۳۰۰۰ نفری مردم تهران در باره ۲۱۴ عنوان شغلی مورد ارزیابی قرار گرفته است و سپس این عناوین بر اساس تحلیل خوشه ای به هفت گروه تقسیم بندی شده اند به طوری که پر منزلت ترین مشاغل از دید نمونه تصادفی مردم تهران، در گروه اول قرار گرفته و امتیاز ۷ را به خود اختصاص می دهد و کم منزلت ترین مشاغل در گروه هفتم قرار گرفته و امتیاز ۱ می گیرد. فهرست مشاغل هریک از گروههای اول تا هفتم که مبنای کد گذاری مشاغل در این تحقیق نیز می باشد (ضمیمه فهرست مشاغل دربخش ضمائم دیده می شود).
۳-۷- ابزار تحقیق
ابزار جمع آوری داده ها در این تحقیق پرسشنامه می باشد. در ذیل با توجه به ترکیب سوالات تحقیق بر اساس متغیرهای وابسته و مستقل به معرفی بخشهای مختلف پرسشنامه می پردازیم:
– متغیر وابسته: هویت ملی
در متغیر وابسته از پرسشنامه ابوالحسنی – شمشیری – حاجیانی استفاده شده است و پرسشنامه به طور مکرر توسط پژوهشگران مختلف مورد استفاده قرار گرفته است البته نوع سوال با توجه جامعه مورد مطالعه تغیراتی داشته است
سوالات بعد اجتماعی هویت ملی

۱- جنس: در این تحقیق در سطح اسمی و در دو دسته مذکر و مونث مورد سوال قرار گرفته است
۲- سن: به صورت فاصله ای در نظر گرفته شده است و شامل همه افراد ۱۸ -۲۹ سال دو شهر جوانرود و کرمانشاه می باشد.
۳- مذهب: در سطح اسمی و به سه دسته اهل تشیع- اهل تسنن و سایر اشاره دارد
۴- قومیت: در سطح اسمی و به ۵ دسته کرد – لک – لر – فارس و سایر موارد تقسیم شده است.
۵- تحصیلات: در سطح ترتیبی و در یک طیف هفت گزینه ای و در سه قسمت تحصیلات پدر – مادر و پاسخگو سنجیده می شود:
بیسواد – ابتدایی – راهنمایی – متوسطه- فوق دیپلم- لیسانس – فوق لیسانس و بالاتر
۶- شغل: در سطح ترتیبی و از طیف ۷ گزینه ای چاوشیان استفاده شده است.
۷- درآمد: به صورت فاصله ای و عین جواب پاسخگو آورده می شود. که در دو بخش درآمد پاسخگو و پدر آمده است.
۸- وضعیت تاهل: در سطح اسمی که در بخش مجرد- متاهل- مطلقه – بیوه و سایر آورده شده است.
۹- استفاده از اینترنت: در سطح ترتیبی که اشاره به تعداد ساعت استفاده از اینترنت در طول شبانه روز دارد.
۳-۸- اعتبار[۲] و پایایی[۳]
مسئله شناسایی اعتبار تحقیق، مخصوصا” در دانش های اجتماعی – انسانی از آن رو مطرح می شود که تحقیق اکثرا” در زمینه امر نظری صورت می گیرد، یعنی پژوهش با واسطه غیرمستقیم است(از طریق شاخص ها صورت می گیرد ) پس از مرحله اعتبار تحقیق، سوالات اصلی که محقق برای خود مطرح می کند چنین است : آیا شخص در حال اندازه گیری درست آن چیزی هست که در اندیشه اندازه گیری آن است، (ساروخانی، ۱۳۸۰:۱۳۸) و پایایی شاخصی است دال براینکه تا چه حد سنجه(وسیله اندازه گیری ) دارای خطای تغییر پذیری است.

• پایایی

پایایی آزمون به دقت اندازه گیری، ثبات و پایایی نمره های آزمون در طول زمان است. بدین معنا که اگر یک آزمون چند بار درباره یک آزمودنی اجرا شود، نمره آن در همه ی موارد یکسان است. معنای دوم پایایی به همسانی درونی گویه ها اشاره دارد. مفهوم آن این است که سوال های آزمون تا چه اندازه با یکدیگر همبستگی دارند. برای بررسی پایایی چهار روش وجود دارد که بدین شرح است:

1. روش آزمون ، آزمون مجدد[۴] ۲- روش فرم های موازی[۵] ۳- روش دو نیمه کردن[۶] ۴- روش پایداری درونی [۷] که برای سنج پایداری درونی از دو شیوه ی متفاوت می توان استفاده نمود:

1. روش کودر – ریچاردسون[۸] ۲- روش آلفای کرونباخ[۹] (غیاثوند، ۱۳۸۷: ۲۵۵- ۲۵۴) در این پژوهش از روش آلفای کرونباخ استفاده شده است .

1. در سنجش پایایی گویه ها از طریق آلفای کرونباخ ، همسانی درونی یا ثبات درونی گویه سنجیده می شود. به تعبیر دیگر اگر بین گویه ها همبستگی وجود نداشته باشد، انتظار نداریم در صورت تکرار، نتایج مشابه به دست آوریم. مقدار پایایی یک مقیاس، آماره ای است که از لحاظ سنجش یک ویژگی، مشترک است. مقدار پایایی یک مقیاس آماره ای است به نام آلفا که دامنه ان بین ۰ تا ۱ در نوسان است . هر چه آلفا بیشتر باشد پایایی مقیاس بیشتر خواهد بود. (همان : ۲۵۶-۲۵۷).

قبل از ارائه ضریب پایایی پژوهش حاضر خلاصه ای از ضریب پایایی آلفای کرونباخ سایر تحقیقات را نیز در ذیل ارائه می دهیم:
هویت ملی : در جدولی که در ذیل مشاهده می کنید ضریب آلفای کرونباخ هفت بعد خواهد آمد

• معارف قرآن و عترت(علیهم السلام).

• مقاله: بحثی مقدماتی دربارهی مقایسه اصول نظری راهنمایی ومشاوره در اسلام با اصول مشاوره انسان گرا، حسینی، سید علی اکبر(۱۳۷۷)، فصلنامه تعلیم و تربیت، شماره۵۳ و ۵۴٫

• مقاله: ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها در نهج‌البلاغه، ساجدی، محمدهادی، مجله‌ی طوبی، شماره‌ی ۵، اردیبهشت ۱۳۸۵ ش.

• کواکبی، عبدالرحمن، طبایع الاستبداد، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۲ش

• مقاله: استبداد و خودکامگی در تحلیل قرآن، سید ابراهیم سجادی، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، بهار و تابستان ۸۳، شماره ۳۷ و ۳۸٫

۱-۱-۵- سؤالات تحقیق
الف. سؤال اصلی:
راهکارهای اصلی پرهیز از استبداد رأی و خود محوری از دیدگاه آیات و روایات چیست؟
ب. سؤالات فرعی:

1. تأثیر خودمحوری و استبداد رأی در دستیابی به کمال انسانی چیست؟

1. تأثیر تکیه بر عقل جمعی (مشورت) در مهار استبداد چیست؟

۱-۱-۶- فرضیات تحقیق

1. با توجه به اهمیت بازتاب مسألهی توحید (خدا محوری) در رفتارهای فردی و خانوادگی و اجتماعی و همچنین اصل لزوم مشورت به عنوان ارزشی اخلاقی و دینی در اسلام میتوان به پرهیز و دوری از استبداد رأی و خودمحوری دست یافت. از دیگر راههای گریز از این خصیصه، پذیرش خرد جمعی، پذیرش نقش همیاری دیگران در توفیق و داشتن جنبهی نقد پذیری را میتوان نام برد.

1. فرد خود محور و مستبد خود را معیار حق قرار داده و از خرد جمعی استفاده نکرده، در نتیجه زمینهی پیشرفت او در کنار دیگران به وجود نیامده و به نقاط ضعف خود پی نمیبرد و رشد او متوقف شده و این عدم رشد، عدم رسیدن او را به کمال در بردارد.

1. مشورت، زمینهی پیشرفت افراد در کنار یکدیگر را فراهم کرده و عامل موفقیت انسانها در کارها و موجب افزایش نیروی فهم در آنان میگردد، در فرهنگ دینی «مشورت» به مثابهی راهکاری برای جلوگیری از استبداد و خودمحوری و دست یافتن به اندیشههای برتر، مورد تأکید قرار گرفته است؛ مشورت و شَور داشتن با فرهیختگان هر تخصص کاربردی در جامعه، عامل زیربنای استوار و پشتیبان محکمى برای مشورت پذیر خواهد بود و نمیگذارد انسان با «ندانمکاری»، خود را به نابودی بکشاند.

۱-۱-۷- روش تحقیق
روش این پژوهش کتابخانهای و از طریق گردآوری اطلاعات از منابع مربوط، پردازش، ساماندهی و تدوین مطالب است. همچنین از فضای مجازی، و نرم افزارهای مرتبط با موضوع بسیار استفاده شده است. بهرهگیری از آیات قرآن، روایات اهل بیت(علیهم‏السلام) و مراجعه به تفاسیر مختلف و کتب اخلاقی و اجتماعی از دیگر روشهای جمع آوری نوشتار حاضر است.
برای آنکه هر مسئله حل روشنی پیدا کند، باید مفاهیمی که در عنوان آن، ذکر میشود، کاملاً تبیین شود و اگر اشتراک و تشابهی وجود دارد، به کلی رفع گردد، به همین سبب پیش از ورود به مباحث دیگر، لازم است توضیحی پیرامون مفاهیم به‌کاررفته در این پایان‌نامه ارائه گردد. لذا در این فصل ابتدا به بررسی معنای واژههای استبداد و خود محوری پرداخته، سپس مفاهیم مترادف این واژهها که در قرآن، به کار رفته است، را بیان میکنیم.
۱-۲- مفاهیم
۱-۲-۱- واژه شناسی
۱-۲-۱-۱- معنای استبداد
استبداد واژهی عربی و مصدر باب استفعال، که معادل انگلیسی آن Tiranny، Autocracy و Dictatorship میباشد. [۵]این واژه از ریشهی «بَدَدَ» و به معنای «کاری را بدون دخالت کسی انجام دادن و بدون توجه به دیدگاه دیگران به تصمیم و نظر خود عمل کردن»[۶] و «خودسری، خودرأیی و خودکامگی»[۷] و موارد به کارگیری آن جایی است که دخالت و اظهار نظر دیگران به دلیل پیچیدگی و دشواری کار یا همگانی بودن منافع، نتایج و پیامدهای آن، منطقی و بایسته بنماید.[۸]
نویسندهی شهیر مسلمان «عبدالرحمن کواکبی» در اثر مشهور خود «طبایع الاستبداد» میگوید: «معنى کلى و دیرینهی آن: عبارت است از رأى یا تصمیم خودسرانه یک فرد بدون در نظر گرفتن دیدگاههاى دیگران. و چون مفهوم «رأى زنى‏» که نقطهی مقابل استبداد قرار گرفته، مورد پشتیبانى قرآن و حدیث است، بنابراین، استبداد همواره ‏مورد انتقاد نویسندگان اسلامى بوده است.»[۹] در قرآن کریم واژههایی مانند: «لأقطعن»، «جبار»، «رجم»، «طغی»، «عال»، «عنید»، «لیسجننه»، «یفرط»، «استکبار» بیانگر خودکامگی اشخاص است.[۱۰]
استبداد به معنای یاد شده، نقطهی مقابل مشورت است و در سنت و روایات نیز به همین معنی به کار رفته است. امام علی(علیه‌السلام) میفرماید: «مَنِ استَبَدَّ بِرَأیِهِ زَلَّ: هر کس به رأى خود اکتفا کرد، دچار لغزش شده است.»[۱۱]
خودرأیی، حوزهی وسیعی از صحنههای عمل را پوشش میدهد، نه تنها در فعالیتهای ملی که در کارهای خارج از دایرهی حکومت و کارهای فردی نیز زمینه دارد، ولی وقتی در فلسفهی سیاسی مطرح میشود، پذیرای محدودیتی شده و شاخصهای جدیدی پیدا میکند.
۱-۲-۱-۲- معنای خودمحوری
«خودمحوری» به معنای همه چیز را برای خود خواستن، کارهای خود را درست و بیعیب دیدن و دیگران را نادیده گرفتن، است.[۱۲] از دیدگاه ژان پیاژه[۱۳] خودمحوری (خودمیان بینی) حالت روانی بهنجاری است که در آن نبود تمایز میان واقعیت شخصی (واقعیت از دیدگاه و در ذهن